İstanbul’un en gizemli yerlerinden biri kuşkusuz Yerebatan Sarnıcıdır. Ayasofya’nın hemen karşısında, yerin altına inen taş merdivenlerle ulaşılan bu devasa su deposu, Bizans döneminden günümüze ulaşmış en etkileyici yapılardan biridir. Ancak burayı ziyaret eden herkesin aklında tek bir soru belirir: Sarnıcın derinliklerinde sütunların altında duran Medusa başları neden ters ve yan duruyor?
Yerebatan Sarnıcı, Bizans İmparatoru I. Justinianus tarafından 6. yüzyılda yaptırıldı. Amaç, saray ve çevresine temiz su sağlamaktı. 140 metre uzunluğundaki bu yer altı yapısında tam 336 sütun bulunur ve bunların çoğu farklı antik yapılardan toplanmıştır. Bu sütunlardan ikisi, kuzeybatı köşesinde yer alır ve kaidelerinde gizemli Medusa başları taşır. İşte efsaneler de tam burada başlar.
Yunan mitolojisinde Medusa, bakışlarıyla insanları taşa çeviren Gorgon kardeşlerden biridir. Onun heykelinin ters veya yan konulmasının en yaygın yorumu, kötü enerjiyi ve uğursuzluğu engellemek içindir. Antik dünyada bu tür semboller, yapıları korumak amacıyla “nazar tılsımı” olarak sıkça kullanılmıştır. Bazı tarihçiler, Bizans ustalarının Medusa’yı da bu amaçla sarnıca yerleştirdiğini öne sürer.
Diğer bir görüş ise tamamen pratik bir açıklama getirir. Bu teoriye göre, sarnıç yapılırken sütun kaideleri için eldeki malzemeler değerlendirilmiştir. Medusa başları da muhtemelen o dönemde yıkılmış bir Roma yapısından sökülmüş, sadece uygun yükseklik sağlamak için rastgele konulmuştur. Birinin ters, diğerinin yan durmasının nedeni de tamamen teknik bir tercih olabilir. Başların boyutları farklı olduğundan, bu şekilde kullanıldıklarında sütunların yüksekliği eşitlenmiştir.
Arkeologlar bu iki olasılığı da göz önünde bulundurur; ancak kesin bir kanıt bulunmamıştır. Medusa başlarının hangi yapıdan getirildiği ya da neden özellikle bu köşeye yerleştirildiği hâlâ bilinmemektedir. Yani Yerebatan Sarnıcı’nın bu bölümü, bin beş yüz yıldır açıklanamayan bir gizem taşımaya devam eder.
Bugün Yerebatan Sarnıcı’nı gezen ziyaretçiler, suyun yüzeyinde yankılanan ışıkların altında Medusa’nın sessiz bakışlarıyla karşılaşır. İster efsane, ister tesadüf olsun; bu taş başlar, Bizans mühendisliğinin ihtişamına ve İstanbul’un bitmeyen gizemine işaret eder.
Belki de Medusa’nın ters durmasının nedeni gerçekten uğursuzluğu defetmekti ya da sadece bir ustanın pratik çözümüdür. Ama kesin olan bir şey var: O iki taş baş, İstanbul’un yer altındaki en güçlü sırlarından biridir.
